"Tahtakurusu"nun "tahta"yla ilgisi var ama "kuru"yla ilgisi yok.
Tamlamanın ikinci kelimesi, Türkçe "kuru" değil Yunanca "korios"'tan geliyormuş. Malum böceğe Yunancada korios diyorlar, bizi bunu alıp başına "tahta" eklemişiz.
#birkelime
Nehirlerin denize sürüklediği, sonra dalgaların sahile vurduğu bu odun parçalarına İngilizcede "driftwood" deniyor. Türkçede ise "gargalak" diyoruz. #birkelime
Bunları toplayıp sanat eserine dönüştürenler var.
*Fotoğraflar Vikipedi'den.
Hz. Ali'nin kılıcının adı "Zülfikâr" değil "Zülfikar".
Yani fedakâr, muhafazakâr gibi ince k ile değil çakar, vakar gibi kalın k ile söylenir.
#birkelime
"Ankastre" özellikle mutfaktaki bazı eşyalarda epey popüler bir seçenek. Fakat sadece mutfakla ilgili bir terim değil elbette.
Çok alengirli geliyor kulağa ama aslında Türkçesi çok sade: "gömme, gümülü"
#birkelime
Tuvalet, Türkçeye Fransızcadan 19. yy.da girmiş.“Hela” anlamını sonradan kazanmış. Aslında “kadın giyimi, giyim odası” vb. anlamlara geliyor.
Bu anlamlar bugün "tuvalet masası", gece elbisesi anlamındaki “tuvalet” örneklerinde hâlâ cari.
#birkelime
+
"Asgar-i efrâd" gibi kullanılırken bu izafet i'si zamanla nispet i'siyle karıştırılmış ve kalıplaşmış.
#birkelime
Gittiğiniz etkinlik akşam yapılıyorsa buna "matine" değil "suare" denir.
"Matinte" gündüz gösterimi/etkiniliğidir.
#karıştırılankelimeler
#birkelime
Daha ziyade ölmek fiiliyle kullanılan ve "birdenbire, ansızın" anlamına gelen kelime hücceten değil "fücceten"dir.
"Hücceten" diye bir kelime yok. "Hüccet" var fakat onun da anlamı "delil, belge, senet, belge".
#karıştırılankelimeler
#birkelime
"Anlaşıldı Vehbi'nin kerrakesi" deyimini pek severim, ama kullanmak hiç nasip olmadı. Bir gün denk gelecek diye umuyorum. :)
"Kerrake" netameli bir kelime gibi duruyor ama endişe etmeyin, "ince softan hafif ve dar bir üstlük" (giysi) anlamında.
#birkelime
Bugün "meğer" bağlacını sonradan anlaşılan bir durumu bildirmek için kullanıyoruz ama esasen istisna bildirmek için kullanılırdı.
"Bu iş kolay olamaz meğer siz yardım ederseniz."
"Ayrılık mı olur seninle benden
Meğer başım düşe meydan içinde" (Pir Sultan Abdal)
#birkelime
"Kulak" ve "mujik" Türkçeye yerleşmiş ama "narodnik"ten haber yok.
Yoksa o, özel isim miydi?
#birkelime
"Bayağı" kelimesinin "oldukça, çok" anlamı da var elbette ama yazı dilinde bu kelimeye mahkûm değiliz. Yerine göre "oldukça" veya "epey" de kullanılabilir. Yeni yazar ve çevirmenlerde görüyorum, dili kısırlaştırmayalım.
Hele hele bunu "baya" diye yazmak çok yanlış.
#birkelime
Bu arada, "şömiz" kelimesi Fransızcadan (chemise) geliyor ve esasen "gömlek" demek.
İngilizcede buna "dust jacket" deniyor, onu da motamot çevirirsek "toz ceketi/muhafazası" manasında.
Eskiden bizde de "gömlek" kullanıldığı olmuş ama yerleşmemiş.
#birkelime
"Annem hayat kadınıydı, o yüzden yalnız bir çocukluk geçirdim." benzeri bir cümle geçiyor röportajda.
Dilin geçmişini bilmesek yanlış anlayıp vah vah diyeceğiz ama 60-70 yıl önce "hayat kadını" çalışan kadın anlamında kullanılıyordu.
#birkelime
1930'lu yıllarda dolma kalem için "stilo" kelimesi kullanılıyormuş (İngilizce ve Fransızcada yine aynı anlamdaki "stylograph"tan kıslatma).
Aynı tarihlerde "dolma kalem" sözcüğü de kullanımda.
(Kupür Yeni Asır gazetesinden, 1935.)
#birkelime
"Atlıkarınca" kelimesinde "at" var ama bildiğimiz anlamıyla "karınca" yok.
Buradaki karınca, İtalyancada "atın çektiği araba" anlamındaki "carrozza"dan geliyor. Bu kelime Türkçede önce "karoça", ardından "karaca", nihayetinde "karınca" olmuş.
#birkelime #etimoloji
Tietze "demir kırat" kelimesinin "demokrat"ın halk ağzında bozulmuş şekli olduğunu söylüyor.
#birkelime
#etimoloji #tietze
"Danışman" kelimesinin Türkçe "danışmak" fiilinden türediğini düşünüyoruz ama öyle değil.
Farsçada "bilgili, âlim" anlamındaki "dânişmend" kelimesinden geliyor.
Ayrıca, danış- fiilinden -man ekiyle türetilmiş olsa danışan kişiye danışman derdik. Oysaki danışılan kişiye diyoruz.
#birkelime
"Böbürlenmek" fiili Farsça "bebr" (kaplan) kökünden geliyor. Kabarmak, üstünlük taslamak manasında, bir bakıma "kaplanlaşmak" diyebiliriz sanırım.
"Babür" ismi de aynı kökün varyantı. Azerbaycancada leopara "bəbir" diyorlar.
#birkelime
Türkçe hakikaten ilginç bir dil:
"Tâli'" kelimesini, sonuna bir h EKLEYEREK "tâlih" yaptık.
"Sahih" kelimesinin ise sonundaki h'yi ATARAK "sâhi"yi elde ettik.
#birkelime
"Talih" kelimesinin aslı "tâli'" şeklinde.
Kelimenin sonunda, Türkçede gösteremediğimiz bir "ayn" harfi var. Biz bunu düşürüp yerine "h" ekledik.
#birkelime
"Aspava" kelimesini duymuşsunuzdur.
"Allah sıhhat para aşk (veya afiyet) versin amin" ifadesindeki kelimelerin baş harflerinden oluşturulmuş.
Nişanyan, 1959'da Ümit Deniz'in bir romanı sayesinde popülerleştiğini söylüyor.
Fakat köken bilgisi nedense bana hiç inandırıcı gelmiyor.
#birkelime
Malikâne -> mâlik-âne
"-âne" aslında zarf ve sıfat yapan bir ek: şahane, dâhiyane, amiyane, cansiparane, şairane, divane...
Dolayısıyla "malikâne" kelimesi tam olarak "malikçesine" anlamına geliyor.
Fakat Türkçede "gösterişli ve büyük ev" anlamında isim olmuş.
#birkelime
Rastgele: Gelişigüzel, lalettayin.
Rast gele: "İşiniz rast gitsin!"
#karıştırılankelimeler
#birkelime
Bir de "bendegân" var ama o, "bende"nin çoğulu; kullar, köleler manasında.
"-ân" çoğul eki, "g" ise ara ses sanırım.
#birkelime
Organın adına "apandis", bunun iltihaplanmasıyla oluşan enfeksiyona ise "apandisit" denir.
Çoğumuz karıştırıyor hatta bunların iki farklı kelime olduğunu bilmiyoruz.
#karıştırılankelimeler
#birkelime
"Barikat" (Fransızca "barricade") kelimesinin kökeni olan "barrique" aslında "fıçı, varil" manasında. ("Varil" ve "barrel" de aynı kökten.)
Paris'te 1588'deki Huguenot isyanı sırasında asilerin büyük fıçıları taş ve toprak doldurarak yaptığı mevzilere bu ad verilmiş.
#birkelime
Lades: Farsça "yâd est" (hatırımda).
Bununla akraba olan "yadigâr" da "hatırlatan" anlamında...
bk. "andaç/andıç"
#birkelime
"Supangle" Fransızcada "İngiliz çorbası" demek (soupe-anglais). İtalyanlar "zuppa inglese" diyor.
Kökeni tartışmalı olan bu tatlı da bizdekinden hayli farklıymış.
#birkelime
"Milföy hamuru"nu bilirsiniz. Milföy (mille feuilles) Fransızcada "bin yaprak" anlamına geliyor ki esasen şöyle bir pastanın adıdır.
#birkelime
